Ngành công nghiệp thép Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi vô cùng quan trọng. Việc “xanh hóa” quy trình sản xuất giờ đây không còn là một lựa chọn mang tính thiện chí, mà đã trở thành một mệnh lệnh chiến lược quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững của toàn ngành trên bản đồ thương mại toàn cầu.
Vị Thế Lớn Đi Kèm Cường Độ Phát Thải Cao
Từ năm 2015 đến nay, ngành thép Việt Nam đã có những bước tiến đột phá, vươn lên vị trí nhà sản xuất thép thô thứ 13 thế giới và dẫn đầu khu vực ASEAN về cả sản xuất lẫn tiêu thụ thép thành phẩm. Tuy nhiên, sự phát triển rực rỡ này lại đang mang đến những hệ lụy lớn về môi trường.
Trên bình diện toàn cầu, công nghiệp thép đang chiếm khoảng 8% tổng lượng phát thải CO2. Tại Việt Nam, bức tranh này cũng không kém phần căng thẳng khi ngành thép chịu trách nhiệm cho 7-9% tổng lượng phát thải quốc gia và chiếm tới 45% trong các quá trình công nghiệp. Cụ thể, vào năm 2023, lượng phát thải của ngành ước tính đạt 32 triệu tấn CO2, và có nguy cơ chạm ngưỡng gần 40 triệu tấn trong những năm tới nếu tiếp tục mở rộng quy mô. Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ việc ngành công nghiệp nặng này phụ thuộc quá lớn vào công nghệ lò cao (BF-BOF) sử dụng than cốc, vốn có cường độ phát thải carbon rất cao.
Gọng Kìm Từ Các Cơ Chế Carbon
Áp lực chuyển đổi đang bủa vây các doanh nghiệp từ cả hai phía: thị trường xuất khẩu và chính sách nội địa.
- Lực cản từ CBAM: Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) do Liên minh châu Âu (EU) khởi xướng đã bắt đầu giai đoạn thí điểm từ ngày 1/10/2023 và dự kiến thực hiện đầy đủ vào năm 2026. Sắt thép là mặt hàng chịu tác động mạnh nhất, chiếm tới 56% giá trị hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của CBAM. Hiện tại, cường độ phát thải của thép Việt Nam ở mức 1.36 tCO2/tấn, cao hơn 24% so với mức 1.1 tCO2/tấn của EU. Những ước tính sơ bộ chỉ ra rằng, chi phí CBAM có thể chiếm từ 15-20% giá thành sản phẩm thép xuất khẩu. Nếu không có biện pháp cải thiện, thép Việt sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh, thậm chí đánh mất thị phần tại EU.
- Thị trường carbon nội địa: Từ năm 2025, Việt Nam sẽ triển khai thí điểm thị trường carbon, trong đó thép là một trong ba lĩnh vực trọng tâm cùng với nhiệt điện và xi măng. Các doanh nghiệp sẽ buộc phải tuân thủ hạn mức phát thải, và nếu vượt quá, họ sẽ phải tốn thêm chi phí để mua tín chỉ carbon trên thị trường.
Những Rào Cản Trên Hành Trình “Khử Carbon”
Dù nhận thức rõ tính cấp thiết của việc chuyển đổi xanh, ngành thép Việt Nam vẫn đang phải đối diện với hàng loạt thách thức:
- Chi phí đầu tư khổng lồ: Việc thay thế các khu liên hợp lò cao bằng công nghệ sắt hoàn nguyên trực tiếp sử dụng hydro (DRI) hoặc hệ thống thu giữ carbon (CCUS) đòi hỏi nguồn vốn lên đến hàng tỷ USD. Đây là bài toán quá sức đối với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- Hiệu ứng khóa cứng (Lock-in effect): Sự gắn chặt với công nghệ lò cao truyền thống khiến việc từ bỏ các tài sản đã đầu tư để chuyển sang một lộ trình công nghệ mới trở nên cực kỳ khó khăn cả về mặt kỹ thuật lẫn kinh tế.
- Lỗ hổng về hệ thống MRV: Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa thiết lập được hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV) đạt chuẩn quốc tế. Điều này dẫn đến việc phải sử dụng các giá trị mặc định của châu Âu, vốn thường đánh giá quá cao lượng phát thải thực tế, gây bất lợi lớn cho nhà xuất khẩu.
- Thiếu hụt nguồn nhân lực: Ngành đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng đội ngũ kỹ sư, công nhân trình độ cao có khả năng vận hành các công nghệ sản xuất thép xanh tiên tiến.
Lộ Trình Công Nghệ Và Giải Pháp Kiến Tạo Tương Lai
Để hóa giải áp lực và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, ngành thép cần một lộ trình cụ thể, được chia làm 3 giai đoạn:
- Giai đoạn 1 (Đến 2030 – Tối ưu hóa): Ưu tiên các giải pháp có chi phí thấp và mang lại hiệu quả nhanh chóng. Các hoạt động trọng tâm bao gồm thực thi Tiêu chuẩn Tối thiểu về Hiệu suất Năng lượng (MEPS) và áp dụng công nghệ thu hồi nhiệt dư, khí dư để phát điện.
- Giai đoạn 2 (2030-2040 – Chuyển tiếp): Triển khai thí điểm công nghệ thu giữ carbon (CCUS) tại các khu liên hợp lớn. Đồng thời, khuyến khích đầu tư mới vào công nghệ lò hồ quang điện (EAF) hiện đại sử dụng năng lượng tái tạo và đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng hydro.
- Giai đoạn 3 (2040-2050 – Đột phá): Thương mại hóa rộng rãi công nghệ sản xuất sắt hoàn nguyên trực tiếp bằng hydro xanh (DRI-H2) và tiến tới thay thế hoàn toàn các lò cao đã hết vòng đời.
Bên cạnh yếu tố công nghệ, hướng đi tiềm năng và cấp thiết nhất là phát triển chuỗi cung ứng tuần hoàn, đặc biệt là thúc đẩy ngành công nghiệp tái chế phế liệu. Việc tăng cường sản xuất thép từ phế liệu bằng lò điện hồ quang (EAF) mang lại lượng phát thải thấp hơn rất nhiều so với phương thức luyện thép từ quặng sắt truyền thống.
Chuyển đổi xanh không thể là cuộc chiến đơn độc của doanh nghiệp. Để thành công, cần có sự chung tay của Chính phủ thông qua việc đẩy nhanh vận hành thị trường mua bán phát thải (ETS), thiết lập Quỹ Hỗ trợ chuyển đổi xanh, cũng như ban hành các chính sách ưu đãi về tài chính, thuế và mua sắm công xanh. Bất chấp những sức ép ngắn hạn về chi phí, quá trình “xanh hóa” chính là cơ hội dài hạn để ngành thép Việt Nam bước sang một kỷ nguyên phát triển hiện đại, cạnh tranh và tuần hoàn.
